Một lễ mừng thọ chu đáo xoay quanh một nguyên tắc: mọi thứ theo sức của ông bà. Chương trình nên gói trong khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng, phần lễ ngắn gọn ở đầu khi các cụ còn khoẻ, sau đó mới đến bữa cơm. Con cháu chia việc theo nhánh, có một người làm "tổng chỉ huy", và chỗ ngồi xếp theo vai vế để người lớn được tôn trọng.
Khác với sinh nhật, mừng thọ là dịp cả họ nhìn vào cách con cháu đối đãi với người già. Vì thế những chi tiết nhỏ được để ý nhiều: ai đứng ra nói lời mở đầu, thứ tự các nhánh lên chúc thọ, ông bà ngồi ở đâu, bạn già của ông bà có được tiếp chu đáo không. Bữa cỗ ngon mà cụ phải ngồi ba tiếng dưới tiếng loa thì vẫn là một buổi mừng thọ hỏng.
Bài này đưa ra chương trình mẫu, bảng phân việc, cách xếp chỗ, mẫu lời phát biểu cho con trưởng, cho cháu và lời đáp của ông bà, cùng những việc giữ sức khoẻ cho người cao tuổi trong ngày lễ.
Hỏi ý ông bà trước khi lên kế hoạch
Con cháu thường muốn làm to để báo hiếu, nhưng người được mừng thọ mới là người quyết định. Trước khi đặt cỗ, hãy ngồi hỏi ông bà ba câu: muốn mời những ai, muốn làm ở đâu (nhà mình, nhà con, nhà hàng) và có điều gì muốn có hoặc không muốn có trong buổi lễ. Có cụ muốn có hội bạn đồng ngũ đến đông đủ, có cụ chỉ muốn con cháu về đủ mặt và chụp một tấm ảnh chung.
Nhiều cụ ngại con cháu tốn kém và sẽ trả lời "thôi, làm gì cho mệt". Đừng hiểu câu đó theo nghĩa đen ngay. Hỏi cụ thể hơn: "Bố có muốn mời bác Tư với chú Năm về không?", "Mẹ có muốn làm cơm ở nhà, các con tự nấu, không ra nhà hàng?". Câu hỏi có lựa chọn cụ thể giúp người lớn tuổi nói thật mong muốn của mình.
Cũng cần hỏi về sức khoẻ: cụ có đang dùng thuốc phải uống đúng giờ không, có kiêng món gì, đi lại có cần xe lăn hay gậy không, có ngồi được lâu không. Những thông tin này quyết định địa điểm (tầng trệt hay lầu), giờ tổ chức (sáng mát hay chiều muộn) và thực đơn của bữa cơm.
Chương trình mẫu khoảng 90 phút
Chương trình dưới đây cho một lễ mừng thọ tại nhà hoặc nhà hàng, khoảng năm mươi khách. Thời lượng từng phần có thể co giãn, nhưng nên giữ phần lễ trong vòng ba mươi phút đầu.
- Đón khách (khoảng 20 phút): ông bà ngồi ở chỗ trang trọng, con cháu đứng đón, mời trà nước. Bạn già của ông bà được dẫn đến ngồi gần các cụ để trò chuyện.
- Mở đầu (khoảng 5 phút): người con trưởng hoặc người được cả nhà cử ra nói lời cảm ơn khách và giới thiệu lý do buổi lễ.
- Con cháu chúc thọ (khoảng 15 phút): lần lượt theo nhánh, từ con trưởng đến con út, mỗi nhánh lên cùng vợ chồng và các cháu, chúc một hai câu, dâng quà hoặc bánh thọ. Nhà đông con nên gộp thành từng nhánh để không kéo dài.
- Ông bà đáp lời (khoảng 5 phút): nếu cụ muốn nói. Không ép cụ cầm micro nếu cụ ngại; có thể để cụ nói từ chỗ ngồi.
- Chụp ảnh chung (khoảng 10 phút): ảnh ông bà với từng nhánh, rồi ảnh toàn gia đình, rồi ảnh với khách. Chuẩn bị sẵn thứ tự để không ai phải đứng chờ lâu.
- Dùng bữa (khoảng 40 phút trở lên): ông bà ngồi ăn cùng khách ở mâm chính. Sau bữa, cho các cụ về nghỉ nếu mệt; con cháu tiếp khách tiếp.
Phần dễ kéo dài nhất là chúc thọ và chụp ảnh. Giao một người cầm danh sách thứ tự, nhắc khéo từng nhánh chuẩn bị trước, tránh cảnh cả nhà đứng lố nhố chờ nhau trong khi ông bà ngồi đợi.
Phân việc theo nhánh con cháu
Mừng thọ là việc chung của cả đại gia đình. Chia việc rõ ràng theo nhánh tránh được cảnh người làm hết, người không biết làm gì, và tránh cả chuyện so bì sau này.
| Việc | Ai hay đảm nhận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tổng chỉ huy, giữ kịch bản | Con trưởng hoặc người con đang sống cùng ông bà | Một người quyết cuối, tránh "nhiều thuyền trưởng" |
| Danh sách khách, mời và nhắc | Một người cẩn thận, quen cả họ | Giữ một bảng chung cho cả nhà cùng xem |
| Cỗ bàn hoặc đặt nhà hàng | Nhánh có người giỏi bếp hoặc gần địa điểm | Chốt số mâm theo xác nhận thật |
| Trang trí, phông chữ Thọ, hoa | Các cháu trẻ | Đơn giản, sạch, ánh sáng đủ cho ảnh |
| Đưa đón ông bà và khách lớn tuổi | Người có xe, rảnh trong ngày | Lên danh sách ai cần đón, giờ đón |
| Ảnh, quay phim, ghi âm lời ông bà | Một cháu dùng máy ảnh khá | Ghi lại cả lời kể của ông bà, không chỉ ảnh |
| Quỹ chung và sổ ghi | Một người được cả nhà tin | Thu chi minh bạch, công khai sau lễ |
Chuyện góp tiền là nơi dễ va chạm nhất giữa các nhánh. Cách nhiều nhà dùng là thống nhất một khoản góp đều cho phần chung (cỗ, trang trí), còn quà riêng của từng nhánh thì tuỳ tâm. Sau lễ công khai thu chi trong nhóm gia đình, dư thì gửi ông bà hoặc để quỹ cho lần sau.
Xếp chỗ ngồi theo vai vế
Ở mâm cỗ gia đình Việt, vị trí ngồi là một cách thể hiện sự tôn trọng. Ông bà ngồi ở chỗ trang trọng nhất: thường là mâm đầu, gần gian chính, nhìn ra phía khách; ở nhà hàng là bàn chính gần sân khấu nhưng không sát loa. Cùng mâm với ông bà là bạn già thân nhất của các cụ, hoặc các cụ cao tuổi nhất trong họ, sau đó mới đến con trưởng.
Các mâm tiếp theo xếp theo vai: anh chị em ruột của ông bà, rồi các con, rồi khách hàng xóm và bạn bè của con cháu. Nhiều nhà xếp các cụ ngồi với các cụ, đàn ông ngồi riêng mâm có rượu, phụ nữ và trẻ em một khu. Cách xếp này tuỳ vùng, tuỳ nhà; quan trọng là có người cầm sơ đồ dẫn khách vào đúng chỗ, đừng để khách tự chọn rồi người lớn tuổi đến sau phải ngồi cuối phòng.
Có ba lỗi hay gặp. Một là để khách lớn tuổi ngồi cạnh loa, nghe không được, nói không được. Hai là xếp hai nhánh đang có hiềm khích ngồi chung mâm. Ba là quên mâm cho người làm việc: người lo bếp, người chụp ảnh, tài xế đưa đón cũng cần có chỗ ăn tử tế, không phải đứng ăn vội ở góc bếp.
Mẫu lời phát biểu: con trưởng, cháu và lời đáp của ông bà
Lời phát biểu trong lễ mừng thọ nên ngắn, có một hai chi tiết riêng về ông bà. Mẫu dưới đây dùng tên giả định, chỉ để gợi ý cách viết:
- Con trưởng mở đầu: "Kính thưa các cụ, các ông bà, cô bác và anh chị em. Hôm nay gia đình mừng thọ mẹ tám mươi tuổi. Tám mươi năm, mẹ đi qua hai lần chuyển nhà, nuôi năm anh em khôn lớn bằng một gian hàng nhỏ ở chợ. Các con không có gì nhiều hơn là được ngồi đây, đủ mặt, cùng các bác các cô chúc mẹ mạnh khoẻ. Thay mặt gia đình, con cảm ơn mọi người đã về."
- Cháu đích tôn hoặc một cháu đại diện: "Hồi nhỏ, bà dạy cháu đếm tiền bằng những đồng tiền lẻ ở quầy hàng. Bây giờ cháu làm việc với những con số lớn hơn nhiều, nhưng vẫn nhớ câu bà dặn: tiền nào cũng phải đếm hai lần. Cháu chúc bà luôn khoẻ, để còn kiểm lại tiền lì xì của các chắt mỗi Tết."
- Lời đáp của ông bà (nếu cụ muốn, con cháu có thể giúp cụ chuẩn bị vài ý): "Bà cảm ơn các ông bà, cô bác đã đến. Bà không mong gì hơn là con cháu hoà thuận, đứa nào đi xa thì nhớ về. Mời mọi người ăn cho vui."
- Người dẫn chương trình chuyển phần: "Sau đây, xin mời các nhánh con cháu lần lượt lên chúc thọ bà, bắt đầu từ gia đình anh cả."
Mẹo viết lời phát biểu: thay mọi câu chung chung như "bà là tấm gương sáng" bằng một chuyện cụ thể chỉ nhà mình mới có. Khách nghe sẽ nhớ chuyện gian hàng nhỏ ở chợ, không ai nhớ một câu sáo.
Bánh thọ, quà của con cháu và phần trang trí
Nhiều gia đình chuẩn bị bánh thọ: có nhà làm bánh bao hình quả đào, có nhà đặt bánh kem nhiều tầng, có nhà dùng mâm xôi gấc. Không có loại nào bắt buộc; chọn thứ ông bà ăn được, vì nhiều cụ kiêng ngọt. Bánh kem có thể làm nhỏ để thổi nến và chụp ảnh, phần bánh chia cho khách là loại ít đường hơn.
Quà của con cháu nên bàn trước trong gia đình để khỏi trùng: năm người con cùng mua áo len là chuyện có thật. Quà được các cụ dùng lâu thường là thứ thiết thực: ghế tựa, gối mềm, máy đo huyết áp, một chuyến đưa ông bà về thăm quê cũ, hoặc một cuốn album in lại ảnh gia đình qua các đời. Các nhánh có thể góp chung một món lớn thay vì mỗi nhà một món nhỏ.
Trang trí chỉ cần một phông nền đơn giản phía sau chỗ ông bà ngồi để chụp ảnh, vài bình hoa tươi, đèn đủ sáng. Phông có chữ Thọ là tuỳ ý gia đình; quan trọng là không đặt ông bà ngồi ngược sáng trước cửa sổ, ảnh sẽ tối mặt. Hoa nên chọn loại ít mùi hắc, vì người lớn tuổi có thể khó chịu với mùi hương nồng trong phòng kín.
Giữ sức khoẻ cho ông bà trong ngày lễ
Người cao tuổi dễ mệt khi đông người, ồn và ngồi lâu. Chuẩn bị một phòng nghỉ hoặc góc yên tĩnh có ghế tựa, nước ấm, thuốc cụ đang dùng, để cụ có thể vào nghỉ giữa buổi mà không phải xin phép ai. Giao một người con hoặc cháu "kèm" ông bà suốt buổi, nhắc cụ uống nước, ăn đúng bữa, uống thuốc đúng giờ.
Âm thanh vừa phải: loa nhỏ, nhạc nhẹ, không hát karaoke ngay cạnh mâm chính. Ánh sáng đủ để cụ nhìn rõ mặt người chào hỏi; nhiều cụ buồn vì không nhận ra cháu xa chỉ vì phòng quá tối hoặc đèn sân khấu chói. Nhiệt độ phòng không quá lạnh; nhà hàng hay để điều hoà rất thấp trong khi người già dễ nhiễm lạnh.
Thực đơn nên có vài món mềm, ít mặn, ít ngọt cho các cụ, phần này nên hỏi trước nếu ông bà hoặc khách lớn tuổi đang ăn kiêng theo chỉ dẫn của bác sĩ. Rượu bia là chuyện của khách trẻ; mâm có các cụ nên ưu tiên trà và nước ấm. Sau buổi lễ, đừng để ông bà phải tiễn từng khách ra tận cổng; con cháu làm việc đó thay.
Câu hỏi thường gặp
Mừng thọ nên tổ chức ở nhà hay nhà hàng?
Ở nhà ấm cúng, hợp với ông bà ngại đi lại và gia đình đông người phụ. Nhà hàng gọn, ít công dọn dẹp, hợp khi khách đông hoặc nhà chật. Ưu tiên nơi ông bà đi lại dễ nhất: tầng trệt, ít bậc, gần nhà vệ sinh.
Thứ tự con cháu lên chúc thọ thế nào cho đúng?
Phổ biến là theo thứ bậc trong nhà: nhánh con trưởng trước, lần lượt đến con út, mỗi nhánh gồm vợ chồng và các cháu. Một số nhà mời các cụ cao tuổi trong họ chúc trước con cháu. Hỏi người lớn trong họ để làm theo nếp quen của gia đình.
Có nên thuê người dẫn chương trình cho lễ mừng thọ không?
Phần lớn gia đình để một người con hoặc cháu nói năng lưu loát dẫn, vì người nhà biết tên từng người và chuyện riêng của ông bà. Thuê người dẫn hợp với lễ lớn ở nhà hàng, nhưng nên đưa trước danh sách tên và vai vế để họ không gọi sai.
Ghi lại kỷ niệm buổi mừng thọ thế nào cho có ý nghĩa?
Ngoài ảnh chung, hãy ghi âm hoặc quay lại vài câu chuyện ông bà kể về thời trẻ, về cách quen nhau, về quê cũ. Nhiều gia đình về sau quý những đoạn ghi âm này hơn bất kỳ tấm ảnh nào.
Ông bà ở viện dưỡng lão hoặc đang yếu thì mừng thọ thế nào?
Làm nhỏ, ngắn, đến chỗ ông bà thay vì đưa ông bà đi. Hỏi cơ sở chăm sóc về giờ thăm, số người được vào và đồ ăn được mang theo. Một bánh thọ, vài tấm ảnh và con cháu đủ mặt trong ba mươi phút đã là một buổi mừng thọ trọn vẹn.
Có cần làm sổ ghi người đến mừng không?
Nên có, nhất là khi khách là bạn bè, đồng nghiệp cũ của ông bà. Một người con giữ sổ ghi tên và quà mừng để sau này đáp lễ và gửi lời cảm ơn. Sổ nên giữ kín trong gia đình, không bày công khai.